Türkiye’de turizmin ve turistik hizmet arzının gelişmesine uygun olarak, seyahat acentaları kurulup faaliyete geçmektedirler. Seyahat acentalarına ait ilk düzenleme 6086 Sayılı Turizm Endüstrisini Teşvik Kanunu’nu 34. Maddesi ile yapılmıştır (Atasoy, 1993: 6). Mevcut seyahat acentaları, 1955 yılında Türkiye Seyahat Acentaları Cemiyeti’ni (TÜSTAC) kurmuşlardır. 6086 Sayılı Kanunu’nu 34. Maddesine göre kuruluşların tamamlayan seyahat acentalarının sayısı kısa sürede artış göstermiştir. İkinci düzenleme ise 15 Ağustos 1955 Tarih 5705 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile uygulamaya konulan “Turizm Büro ve seyahat Acentaları Hakkında Talimatname” ile olmuştur. Günümüzde Turizm Hukuku içerisinde seyahat acentalarını yasal boyutu 14 Eylül 1972 Tarih ve “1618 Sayılı Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanunu” ile 4 Eylül 1996 tarihinde 22747 Sayılı Resmi Gazetede yayınlanan “Seyahat Acentaları Yönetmeliği” ile düzenlemiştir. Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanununun 1. Maddesi seyahat acentalarını tanımlamaktadır. Bu tanıma göre, “ Seyahat acentaları kar amacıyla turistlere ulaştırma, konaklama, gezi, spor ve eğlence imkanları sağlayan, onlara turizm ile ilgili bilgiler veren, bu konuya ilişkin tüm hizmetleri gören ve turizm ekonomisine ve genellikle ödemeler dengesine katkıda bulunan ticari kuruluşlardır.” 1618 Sayılı Kanun gereğince, seyahat acentacılığı faaliyetlerinin yürütülmesinde uygulanacak kuralları içeren “ Seyahat Acentaları Yönetmeliği’nin” 3. Maddesinde de seyahat acentası, “ Bir programa bağlı veya bağımsız olarak tüketiciye her türlü seyahat organize eden ve seyahatin gerektirdiği bütün hizmetleri üreten 1618 Sayılı Kanunun hükümlerine tabi ticari işletmelerdir.” Şeklinde tanımlanmaktadır. Seyahat acentalarının faaliyetleri içerisinde, taşıma araçları veya gezilerin biletlerini satmak gibi aracılık faaliyetlerinin bulunmasına ilaveten, bilgi verme, şoförlü veya şoförsüz araba kiralama ve grup gezileri düzenleme gibi faaliyetlerde vardır. Böylece, seyahat acentası aracılık ve yardımcılık boyut geniş olsa da, bağımsız faaliyetlerde bulunan bir ticari kişilik olarak da kabul edilir. Seyahat acentaları bir yandan satın aldığı otel, yemek, ulaşım ve benzeri unsurları birleştirerek ve kendi deneyim ve bilgisini de ekleyip sattığı ve dolayısıyla vergi yükümlüsü oldukları için tacir iken aynı zamanda bir avukat ve doktor gibi topladığı teknik bilgi ve deneyimlerle müşterileri yararlı oldukları için serbest meslek erbabı olarak da kabul edilmelidir. Seyahat Acentalarının Faaliyete Geçmesi Page 5 S EYAHAT A CENTACILIĞI F AALİYETLERİNİN H UKUKSAL A ÇIDAN İ NCELENMESİ 32 Seyahat acentası sıfatı, Turizm Bakanlığınca verilecek işletme belgesine hak kazanan işletmenin TÜRSAB’a ( Türkiye Seyahat Acentaları Birliği) üye olmasıyla kazanılır. 1618 sayılı Kanunun 4. Maddesine göre, A Grubu seyahat acentaları Bakanlıktan “geçici işletme belgesi”, B Grubu ve C Grubu seyahat acentaları ise işletme belgesini aldıktan sonra faaliyete geçerler. Yönetmeliğe göre, A Grubu seyahat acentalarına 2 yıl süreyle Geçici İşletme Belgesi verilir. Bu süre içerisinde yurt dışından düzenleyecekleri turlarla ilgili olarak toplam 80.000 $ döviz geliri sağlayan ve döviz alım belgesi veya faturalarla bunu belgeleyen ve Bakanlığa veren A Grubu seyahat acentasının Geçici İşletme Belgesi İşletme Belgesine çevrilir. İşletme belgesi alan A Grubu seyahat acentalarının her 2 yılda bir defa, kanunda belirtilen döviz miktarını yurt dışından getirdiklerini belgelendirmek ve Bakanlığa bildirmek yükümlülükleri vardır. B Grubu ve C Grubu seyahat acentalarına herhangi bir döviz transferi koşulu olmaksızın işletme belgesi verilir. Yukarıda belirtilen düzenleme kanunun çıktığı tarih itibariyle ülkenin döviz ihtiyacı dikkate alınarak yapılmıştır. Ancak günümüzde acentalar çok rahat serbest piyasadan döviz sağlamakta ve bunları döviz alım belgesi ile belgelendirmektedirler. Dolayısıyla, döviz getirme zorunluluğunun gerekli olmadığı 1618 Sayılı Kanunun değişiklik tasarısında yer almaması ile ortaya konmuştur. Seyahat acentalarını haksız rekabetten korumak içinde acentanın herhangi bir sicil dairesinde daha önce onaylanmış ismi ve unvanının, başka bir seyahat acentası tarafından alınamayacağı belirtilmiştir. Ayrıca, seyahat acentalarının kurulması ve isim değişikliğinde bakanlıktan ve TÜRSAB’ tan onay alması zorunluluğu ile de bu uygulama denetime alınmıştır. Acentacılık faaliyetleri açısından yukarda söz edilen düzenlemeler olumlu göstergelerdir. Ancak, ilgili yasal düzenlemeler kapsamında, seyahat acentası sahipleri ve çalışacak elemanların nitelikleri belirlenirken turizm eğitimi alma bir nitelik olarak yer almamıştır. Ülkemizde çok sayıdaki kamu ve özel kuruluş tarafından turizm eğitimi verilmektedir. Bir çok iş kolunda ilgili eğitim almış işgücünün belirli oranlarda istihdam edilmesi zorunluluğu yasalarda yer alırken, turizmin önemli işletmelerinden olan seyahat acentalarında bu zorunluluğun olmaması dikkat çekicidir. Seyahat acentalarının hizmetleri ve yükümlülükleri Seyahat Acentaları Yönetmeliğinin ikinci bölümünde, seyahat acentalarına özgün hizmetler ve seyahat acentalarının diğer hizmetleri olarak iki başlık altında ele alınan seyahat acentacılığı hizmetleri ; tur düzenlemek, transfer, rezervasyon, bilgi sağlamak, kongre-konferans organizasyonu, turistik gezi amaçlı münferit taşıma aracı kiralama, ulaştırma araçlarının biletleri satmak, seyahat acentası ürünü satmak; turistik enformasyon ve malzeme satışı, Page 6 L ÜTFİ ATAY 33 motorlu veya motorsuz ulaştırma araçları bulundurmak ve kiralamaktan oluşmaktadır. 1618 Sayılı Kanuna göre seyahat acentacılığı faaliyetlerinin, bu kanuna göre kurulmuş seyahat acentaları tarafından bir bedel karşılığında yerine getirilebileceği ve seyahat acentalarına özgü faaliyetlerinin seyahat acentası olmayan kişi ve kuruluşlar tarafından yapılmasının yasaklandığı görülmektedir. Ancak, denetimin ve ülkedeki tüketici haklarının korunmasına yönelik hukuksal düzenlemelerin ve yaptırımların yetersizliği nedeniyle özellikle okul, dernek ve benzeri örgütlerin kendileri turlar organize edebilmekteydiler. Bu tür turlarda gerekli niteliklere dikkat edilmemesi neticesi, bazıları ölümle sonuçlanan trafik kazalarının sıkça meydana geldiği kamuoyunda yer almıştır. Yasa dışı düzenlenen turlardan etkilenen tüketicilerin mağduriyetleri ve oluşan tepkiler neticesi gerek denetleyici konumundaki TÜRSAB ve ilgili birimleri gerekse tüketicinin artan duyarlılığı ve tüketici haklarının korunmasına yönelik yasal düzenlemelerin ve uygulamaların gelişmesi, seyahat acentalarını yurt içi turlarda daha etkin kılmaktadır. Seyahat acentacılığı işletme belgesi olmadan faaliyette bulunanlara hapis ve para cezası uygulanması hükmü 1618 Sayılı Kanunun 29, 30 ve 31. Maddelerine yer almaktadır. Dolayısıyla, yukarda da belirtildiği gibi sadece yasa çıkarmak yetmemekte, bu yasanın uygulanması ve gerekli denetimin sağlanması gerekmektedir. Geçmişte hiç bir hukuksal temeli olmayan, dolayısıyla her isteyenin isteği şekilde yapabildiği oto kiralama ( rent-a car) hizmetinin, 4 Eylül 1996 tarihli Seyahat Acentaları Yönetmeliğine göre, sadece yasaya uygun olarak kurulmuş seyahat acentaları tarafından verilmesi zorunluluğu getirilmiştir. Böylece, oto kiralama hizmeti yasal bir düzenlemeye kavuşmuş ve bu alanda kanayan bir yara olarak görülen kaçak oto kiralama sorunu temelden çözüme kavuşturulmuştur. Yeni yönetmelikteki oto kiralama faaliyetleri ile ilgili yapılan düzenlemeler ise şu şekilde sıralanabilir; *Yönetmeliğin 4. Maddesinin “f” Bendi ile “ gezi amaçlı münferit taşıma aracı kiralamak ” şeklinde yapılan tanımlama teknik bir kavram olarak oto kiralama (rent a car) faaliyetini belirtmektedir. *yönetmelik ile sadece tanımlama yapılmamış, bu faaliyetin asgari standartlarını belirleyen bir çok kural da yer almıştır; Yönetmeliğin 39. Maddesine göre oto kiralama hizmeti verecek seyahat acentaları, “rent a car” olarak tanımlanan seyahat acentacılığı faaliyetinde bulunmak için yerli araçlarda 3 yabancı araçlarda 5 yaşını geçmemek koşuluyla, teknik bakımları yapılmış olarak Karayolu Trafik Mevzuatında belirtilen gerekli şartları taşıyan en az 10 adet motorlu taşıtı mülkiyetlerinde veya işleten sıfatıyla bulundurmak zorundadırlar. Page 7 S EYAHAT A CENTACILIĞI F AALİYETLERİNİN H UKUKSAL A ÇIDAN İ NCELENMESİ 34 Seyahat acentalarının yasal yükümlülükleri ise; 1618 Sayılı Kanunun 17. 18. 19. 20 ve 21. Maddelerinde haber verme, bilgi verme, reklam ve tanıtma, yazışma ve mesleki sır olarak belirtilmektedir. Ancak, seyahat acentalarının yükümlülükleri sadece bunlarla kısıtlı değildir. Özellikle Seyahat Acentaları Yönetmeliğinin 5. Bölümünde yer alan tüketici haklarının korunması konusunda da üzerlerine düşenleri yapmakla zorunludurlar. Seyahat Acentalarının Sınıflandırılması 1618 Sayılı Kanunun yapmış olduğu sınıflandırma: 1618 Sayılı Kanunun 3. Maddesine göre, seyahat acentaları verdikleri hizmetlerin niteliklerine göre üç ayrı sınıfta toplanmışlardır: A Grubu seyahat acentaları: Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanununun 1. Maddesinde söz konusu olan seyahat hizmetlerinin tamamını verirler. B Grubu seyahat acentaları: Uluslararası kara, deniz ve hava ulaştırma araçları ve A Grubu seyahat acentalarının düzenleyeceği turların biletlerini satarlar. C Grubu seyahat acentaları: Yalnız Türk vatandaşları için yurt içi turlar düzenlerler. B ve C Grubu seyahat acentaları kendi hizmet alanı dışında kalan diğer seyahat acentacılığı hizmetlerin göremezler. Ancak, kendilerine A Grubu seyahat acentalarının verecekleri hizmetleri sunarlar. GRUPLARA GÖRE SEYAHAT ACENTALARININ DAĞILIMI A A Geçici B C TOPLAM MERKE Z 1848 943 194 390 3375 ŞUBE 844 107 21 55 1027 TOPLAM 2692 1050 215 445 4402 Kaynak: (27/02/2001). http://.www.tursab.org.tr/acesayi.htm Seyahat acentalarının hukuksal niteliklerine göre sınıflandırılması: Aracı ve temsilci seyahat acentaları: 1618 Sayılı Kanunun yaptığı bu ayırıma göre, Türk Ticaret Kanununun 116. Maddesinde düzenlenmiş bulunan “acente “ anlamında; aracılık ve temsilcilik özelliklerine sahip tek seyahat acentası türü B Grubu seyahat acentası olarak görünmektedir. Çünkü, B Grubu seyahat acentaları uluslararası kara, deniz ve hava ulaştırma araçları ile A Grubu seyahat acentalarının düzenledikleri turların biletlerini satarlar. Ulaştırma Page 8 L ÜTFİ ATAY 35 araçlarının biletlerinin satılması işi, Türk Ticaret Kanununda düzenlenen teknik ve hukuksal anlamda “acentalık” faaliyeti olarak ortaya çıkmaktadır. Bu bakımdan B Grubu seyahat acentasının Ticaret Kanununda düzenlenmiş olduğu şekliyle aracı acenta veya sözleşme yapma yetkisine sahip acentalık ilişkisinin varlığı, turistik işletme ile ( genellikle bir uluslararası seyahat işletmesi veya a Grubu seyahat acentası) B Grubu seyahat acentası arasında acentalık ilişkisini kuran sözleşmenin niteliğine göre belirlenecektir. Tur düzenleyici seyahat acentaları: A Grubu ve C Grubu seyahat acentaları ise, hukuksal açıdan sadece aracılık ve temsilcilik hizmetini vermekle kalmamakta, bundan tamamen farklı ve ek olarak kendi sorumlulukları altında tur düzenleme veya tur operatörlüğü işini de yerine getirebilmektedirler. Tur düzenleme bakımından A Grubu ve C Grubu seyahat acentaları arasındaki fark bir nitelik farkı değil bir faaliyet alanı farkıdır. Şöyle ki; A Grubu Yurtdışından yurtdışına tur düzenleme olanağına sahip iken, C Grubu seyahat acentaları sadece Türk vatandaşları için turlar düzenleyebilmektedirler. A Grubu veya C Grubu seyahat acentaları, düzenledikleri turlar dolayısıyla tur operatörlüğü veya tur düzenleyicisi adını almaktadır. Tur düzenleyiciliği veya acentalık yani, turizm işletmeleri ile turistler arasındaki aracılık hizmetleri iki ayrı meslek dalı olarak görülmesine rağmen, Türk hukuk sisteminde bu ayırıma dikkat edilmeksizin, tur operatörleri ve seyahat acentaları birlikte ele alınarak düzenlenmiş bulunmaktadırlar. 1618 Sayılı Kanun, sadece kuruluş aşamasında seyahat acentalarına faaliyetlerini belgelemek üzere işletme belgesi verirken bir farklılaştırma yapmak ve seyahat acentasının faaliyet alanına göre farklı bir işletme belgesi verme yoluna gitmektedir. Bu durum, genel olarak seyahat acentası şeklinde adlandırılan kuruluşların hukuksal niteliklerinin ve belirli bir mesleği yürütmekten kaynaklanan hukuki sorunların net olarak ortaya çıkmaması sonucunu doğurmaktadır. 1618 Sayılı Kanunda düzenlenmiş olduğu şekliyle seyahat acentaları, hukuksal açıdan bir birinden farklı bir yapı arz etmektedir. Bunlardan ilki aracı ve temsilci seyahat acentalarıdır. Bu nitelikteki seyahat acentaları, Türk Ticaret Kanununda düzenlenmiş olan acentenin özel bir türünü temsil ederler. Yaptıkları işin özelliği bakımından B Grubu seyahat acentaları tamamıyla, A Grubu ve C Grubu seyahat acentaları ise yaptıkları işin niteliğine göre temsilci veya aracı seyahat acentası sayılabileceklerdir.